Mózg nie lubi otyłości
Nadmierna masa ciała wpływa negatywnie na różne obszary zdolności poznawczych oraz zwiększa ryzyko rozwoju demencji.
Wpływ nadmiaru tkanki tłuszczowej a procesy starzenia
Otyłość może indukować w strukturach mózgowych procesy patofizjologiczne zbliżone do tych, które towarzyszą starzeniu się organizmu – wskazywali naukowcy z Virginia Polytechnic Institute and State University w artykule „Can obesity make the brain age faster?”1, opublikowanym na łamach „Virginia Tech News”.
– Wiedzieliśmy, że otyłość negatywnie wpływała na pamięć. Podobnie działało starzenie się. Nie było jednak jasne, czy u podłoża obu tych zjawisk leżał ten sam proces komórkowy – wyjaśniał prof. Timothy Jarome, autor odkrycia.
W badaniach na modelach gryzoni jego zespół zaobserwował, że u szczurów karmionych dietą wysokotłuszczową dochodziło do podwyższenia poziomu specyficznej cząsteczki – K63, co bezpośrednio skutkowało zaburzeniami zapamiętywania. Identyczną akumulację tej cząsteczki odnotowywano w mózgach osobników starych.
– Zaskoczył nas fakt, że u młodych, otyłych zwierząt obserwowaliśmy zmiany neurobiologiczne typowe dla znacznie starszych mózgów, lecz rozwijające się w znacznie krótszym czasie. Sugerowało to, że dysfunkcje pamięci wywołane otyłością oraz te związane z wiekiem mogły być bezpośrednio połączone tym samym szlakiem sygnałowym – konstatował prof. Jarome.
Zagrożenia związane z otyłością brzuszną
W patogenezie wielu schorzeń szczególnie istotną rolę odgrywa tzw. tłuszcz trzewny (wisceralny), który gromadzi się głęboko w jamie brzusznej, otaczając narządy wewnętrzne.
Naukowcy z Ben-Gurion University w Negewie zbadali wpływ tego rodzaju tkanki tłuszczowej na atrofię (zanik) mózgu oraz zdolności poznawcze. Wyniki swoich analiz przedstawili w pracy „Sustained visceral fat loss is associated with attenuated brain atrophy and improved cognitive function in late midlife”2, opublikowanej w czasopiśmie „Nature Communications”. Badacze przeanalizowali dane 533 dorosłych osób, które uczestniczyły wcześniej w trwających od 18 do 24 miesięcy interwencjach związanych ze zmianą stylu życia. Po upływie od 5 do 16 lat u uczestników przeprowadzono badania MRI (rezonansu magnetycznego) jamy brzusznej i mózgu oraz oceniono ich sprawność intelektualną.
Wykazano, że osoby charakteryzujące się mniejszą, długotrwałą ekspozycją na tłuszcz trzewny osiągały wyższe wyniki w testach poznawczych. Ponadto większa redukcja tej tkanki w trakcie trwania interwencji korelowała z lepszym zachowaniem objętości mózgu po latach. Co kluczowe, zależności te pozostały istotne statystycznie niezależnie od ogólnej zmiany masy ciała. Podobnego efektu ochronnego nie zaobserwowano w przypadku tłuszczu podskórnego. Autorzy sugerowali, że kluczowym mechanizmem mogła być poprawa kontroli glikemii (stężenia glukozy we krwi) uzyskana dzięki redukcji depozytów wisceralnych.
Demencja: korelacja z otyłością i niedowagą
Związek między wartościami wskaźnika BMI w różnych okresach życia a ryzykiem zaburzeń poznawczych i demencji w wieku podeszłym zbadali również naukowcy z chińskiego Qingdao University.
Swoje wnioski opublikowali w artykule „Association of late-life body mass index with the risk of Alzheimer disease: a 10-year nationwide population-based cohort study”3 na łamach „Scientific Reports”. Zbiorcze analizy wykazały, że zarówno niedowaga, jak i otyłość wiązały się z podwyższonym ryzykiem rozwoju otępienia – odpowiednio o 39 proc. i 31 proc. Szczególnie silną zależność odnotowano w przypadku niedowagi w wieku podeszłym, która korelowała aż z 64-procentowym wzrostem zagrożenia.
Z drugiej strony, nadwaga oraz umiarkowana otyłość w późnym wieku wiązały się z niższym ryzykiem zaburzeń poznawczych (odpowiednio o 21 proc. i 25 proc.). Zjawisko to miało jednak swoje ograniczenia – przy zaawansowanej otyłości efekt protekcyjny zanikał, co odnosiło się zwłaszcza do demencji naczyniowej.
Negatywny wpływ nadmiaru tkanki tłuszczowej na układ nerwowy tłumaczono m.in. indukowaniem nadciśnienia tętniczego, insulinooporności, cukrzycy typu 2, dyslipidemii, a także przewlekłego stanu zapalnego i chorób naczyń krwionośnych. Z kolei pozorny efekt ochronny wyższego BMI u seniorów wynikał najczęściej z faktu, że niska masa ciała w tej grupie wiekowej bywała wtórnym efektem innych patologii: niedożywienia, zespołu kruchości (frailty), sarkopenii (ubytku masy mięśniowej), schorzeń przewlekłych bądź też rozwijała się już w przedklinicznej, niewykrytej jeszcze fazie demencji.
Część ekspertów wskazywała ponadto na potencjalną rolę leptyny – hormonu wydzielanego przez tkankę tłuszczową, który mógł ograniczać agregację białek patologicznych (beta-amyloidu i białka tau), stanowiących triadę diagnostyczną choroby Alzheimera.
Warto jednak skonfrontować te doniesienia z wynikami innej metaanalizy, przeprowadzonej przez zespół z Sheffield Hallam University i opublikowanej w „Journal of Alzheimer's Disease” pod tytułem „Impacts of Overweight and Obesity in Older Age on the Risk of Dementia: A Systematic Literature Review and a Meta-Analysis”4. Autorzy tej pracy pogrupowali analizowane dane pod kątem czasu obserwacji pacjentów. Okazało się, że wyższe BMI u seniorów wiązało się z nieznacznie niższym ryzykiem demencji, ale wyłącznie w krótkiej perspektywie (poniżej dziewięciu lat). W długofalowych obserwacjach zależność ta całkowicie zanikała.
Otyłość upośledza funkcje poznawcze już w średnim wieku
Związki między otyłością a sprawnością intelektualną u osób w średnim wieku zbadali eksperci z Capital Medical University w Pekinie. Przeanalizowali oni dane kohortowe ponad 70 tysięcy uczestników projektu UK Biobank. W artykule „Associations between obesity indices and cognitive function: Evidence from a middle-aged observational and Mendelian randomisation study”5 na łamach „Diabetes, Obesity and Metabolism” wykazali, że wysokie wskaźniki otłuszczenia ciała były konsekwentnie powiązane z gorszymi wynikami neurotestów.
Po skorygowaniu danych o zmienne zakłócające stwierdzono, że osoby z wyższym wskaźnikiem BMI osiągały słabsze wyniki niż osoby o prawidłowej masie ciała, zwłaszcza w testach oceniających pamięć oraz inteligencję płynną (zdolność do radzenia sobie w nowych sytuacjach i nieszablonowego rozwiązywania problemów). Jeszcze silniejszą zależność wykazano dla wskaźnika WHR (stosunku obwodu talii do obwodu bioder). Osoby z wysokim wskaźnikiem WHR charakteryzowały się wyraźnie obniżoną sprawnością w zakresie inteligencji płynnej, pamięci oraz szybkości przetwarzania informacji.
Podsumowanie
Wnioski z przytoczonych badań były jednoznaczne. Współczesna neurologia dostarczyła kolejnych, silnych dowodów na to, że utrzymanie prawidłowej masy ciała stanowi jeden z kluczowych elementów profilaktyki neurodegeneracyjnej. Dbałość o profil metaboliczny była fundamentalnym warunkiem zachowania sprawności intelektualnej na przestrzeni całego życia.
Przypisy:
- www.news.vt.edu/202606.
- www.nature.com/71141-4.
- www.nature.com/sr41598-022-19696-2.
- www.shura.shu.ac.uk/30418.
- www.ukbiobank.ac.uk/3465.
Przeczytaj także: „Otyłość z powodu traumy” i „Czego oczy nie widzą, tego w brzuchu nie ma”.
