Statyny: między faktami a mitami

Badanie zespołu z udziałem naukowców z Uniwersytetu Medycznego we Wrocławiu pokazuje, że „statynofobia” nie jest zjawiskiem marginalnym – medycy spotykają się z nią niemal codziennie.

Skalę tego zjawiska opisuje artykuł naukowy zatytułowany „Facts and myths about the use and effects of statins in patients with dyslipidaemia: a survey of physicians”¹, który ukazał się na łamach prestiżowego czasopisma „Archives of Medical Science”.

Praca powstała z udziałem naukowców z Uniwersytetu Medycznego we Wrocławiu. Jej autorzy – Agata Hendzel, Filip Krzyżanowski, dr Karolina Kłoda, prof. Agnieszka Mastalerz-Migas oraz dr Mateusz Babicki – udowadniają, że „statynofobia” nie jest problemem marginalnym, a medycy spotykają się z nią niemal codziennie. W ramach analizy przeprowadzono ankietę wśród 260 lekarzy, głównie związanych z podstawową opieką zdrowotną (POZ) i medycyną rodzinną. Pytano ich o doświadczenia w sytuacjach, gdy pacjenci odmawiają przyjmowania tych leków lub przerywają kurację z powodu lęku przed działaniami niepożądanymi.

Skala problemu

Wyniki wyraźnie pokazują zasięg tego zjawiska. Aż 84 proc. medyków deklarowało, że spotkało się z odmową leczenia wynikającą z obawy przed uszkodzeniem mięśni, a 81 proc. – przed uszkodzeniem wątroby. Według relacji medyków pacjenci zgłaszali również, choć znacznie rzadziej, lęk przed rozwojem cukrzycy, demencji, zaburzeń erekcji, zaćmy czy raka prostaty.

– Najbardziej rozpowszechnionym i jednocześnie szkodliwym mitem jest przekonanie, że statyny „niszczą wątrobę” lub powodują poważne powikłania u większości chorych. W rzeczywistości są to leki świetnie sprawdzone i bezpieczne, a ciężkie działania niepożądane występują rzadko. Kolejnym mitem jest twierdzenie, że skoro pacjent „dobrze się czuje”, to nie potrzebuje farmakoterapii. Tymczasem dyslipidemia przez długi czas przebiega bezobjawowo, a brak interwencji drastycznie podnosi ryzyko incydentów sercowo-naczyniowych – wyjaśnia dr Mateusz Babicki z Katedry i Zakładu Medycyny Rodzinnej Uniwersytetu Medycznego we Wrocławiu.

Kiedy leczenie kończy się bez decyzji lekarza

Większość ankietowanych oceniła, że około 10–20 proc. chorych samodzielnie rezygnuje ze statyn. Jednocześnie, zgodnie z doświadczeniem respondentów, istotne skutki uboczne obserwuje się u mniej niż 10 proc. leczonych.

Najczęściej wskazywanym przez medyków uzasadnionym powodem odstawienia preparatu były dolegliwości mięśniowe lub znaczny wzrost aktywności kinazy kreatynowej – takiej odpowiedzi udzieliło 75 proc. ankietowanych. Ponad połowa (53 proc.) wskazała również, że jedną z najczęstszych barier utrudniających skuteczną terapię są fałszywe przekonania pacjentów i brak zgody na leczenie wynikający z dezinformacji.

– Obawy dotyczące badań niepożądanych, szczególnie w kontekście mięśni i wątroby, to główny powód rezygnacji z terapii. Często wynikają one z rozpowszechnionych mitów, a nie z rzeczywistych danych klinicznych. Lekarze zwracają też uwagę na wpływ fake newsów w mediach i internecie, które podważają zaufanie do medycyny. Istotnym czynnikiem jest także występowanie symptomów takich jak bóle mięśniowe, które nie zawsze mają związek przyczynowy z przyjmowanym lekiem, ale i tak prowadzą do jego odstawienia – podkreśla dr Mateusz Babicki.

Najczęstsze obawy: mięśnie i wątroba

Autorzy publikacji zaznaczają, że rzeczywiste ryzyko ciężkich powikłań jest niewielkie, a większość uprzedzeń wynika z niepełnej wiedzy.

W przypadku wątroby przejściowy wzrost aktywności aminotransferaz może pojawić się na początku kuracji, jednak najczęściej ustępuje samoistnie i nie oznacza trwałego uszkodzenia tego narządu. Zgodnie z wytycznymi Europejskiego Towarzystwa Kardiologicznego (ESC) i Europejskiego Towarzystwa Miażdżycowego (EAS), wzrost aktywności ALT lub AST poniżej trzykrotności górnej granicy normy nie stanowi sam w sobie wskazania do odstawienia statyny.

Objawy mięśniowe związane ze stosowaniem statyn (SAMS) rzeczywiście mogą występować, jednak wymagają właściwej oceny klinicznej. W badaniach obserwacyjnych zgłaszano je u 7–29 proc. pacjentów, natomiast w randomizowanych badaniach kontrolowanych placebo częstość ich występowania była znacznie niższa i wynosiła od 1,5 do 5 proc. Najcięższe powikłanie – rabdomioliza – występuje wyjątkowo rzadko, średnio u około jednej na 100 000 osób.

Znaczenie może mieć również efekt nocebo, czyli sytuacja, w której samo oczekiwanie negatywnych skutków zwiększa prawdopodobieństwo ich odczuwania. W badaniu SAMSON dolegliwości mięśniowe występowały z podobną częstością podczas przyjmowania statyny, jak i placebo.

Demencja, zaćma, rak prostaty – mity, które wciąż powracają

Badanie pokazuje, że lekarze spotykają się również z mniej typowymi obawami. Według ankietowanych 20 proc. z nich zetknęło się z lękiem przed rozwojem cukrzycy, 17 proc. – przed demencją, 8 proc. – przed zaburzeniami erekcji, 4 proc. – przed zaćmą, a 3,5 proc. – przed rakiem prostaty.

Autorzy publikacji podkreślają, że dostępne dowody naukowe nie potwierdzają związku statyn ze zwiększonym ryzykiem otępienia, zaćmy czy nowotworu prostaty. W przypadku demencji część analiz sugeruje wręcz możliwy ochronny wpływ tych leków na funkcje poznawcze.

Nieco inaczej wygląda kwestia cukrzycy. Statyny mogą powodować niewielki, zależny od dawki wzrost ryzyka nowych rozpoznań, zwłaszcza u osób z istniejącymi czynnikami ryzyka, takimi jak otyłość, nadciśnienie tętnicze czy podwyższone stężenie triglicerydów. Eksperci podkreślają jednak, że korzyści wynikające z ochrony przed zawałem i udarem zdecydowanie przewyższają to ryzyko.

Mity rozprzestrzeniają się szybciej niż edukacja

Aż 96,5 proc. lekarzy zadeklarowało, że edukuje swoich pacjentów na temat terapii. Mimo to odmowy rozpoczęcia leczenia i jego przedwczesne przerywanie nadal pozostają częstym problemem.

– Kluczowa jest jasna, uczciwa i zindywidualizowana komunikacja. Pacjent powinien rozumieć zarówno korzyści, takie jak realne uratowanie życia, jak i możliwe działania niepożądane, z wyraźnym podkreśleniem ich rzeczywistej, niskiej częstości. Istotne jest budowanie relacji opartej na zaufaniu i gotowości do odpowiadania na pytania oraz rozwiewania wątpliwości – wyjaśnia dr Mateusz Babicki.

Szczególnej uwagi wymagają chorzy z wysokim i bardzo wysokim ryzykiem sercowo-naczyniowym. To właśnie oni odnoszą największe korzyści z leczenia, a jednocześnie najwięcej tracą na jego przerwaniu. Statyny nie przegrywają z nauką – przegrywają z lękiem i dezinformacją.

Najważniejszy wniosek płynący z badania jest prosty: możliwe działania niepożądane należy rozpoznawać, monitorować i omawiać ze specjalistą, ale nie powinny one być mylone z mitami, które pozbawiają pacjentów skutecznej ochrony.

Dlaczego statyny są tak ważne?

• Podstawa leczenia dyslipidemii: Są stosowane zarówno w profilaktyce pierwotnej (przed wystąpieniem choroby), jak i wtórnej (po zawałach czy udarach).
• Skuteczna ochrona: Drastycznie zmniejszają ryzyko krytycznych incydentów sercowo-naczyniowych u pacjentów z grup wysokiego ryzyka.
• Działanie długofalowe: Ich celem nie jest poprawa samopoczucia „tu i teraz”, ale ochrona zdrowia w perspektywie lat.
• Wymagają regularności: Korzyści rosną wraz z długością i ciągłością terapii.
• Zagrożenie samowolą: Rezygnacja z leków bez konsultacji z medykiem powoduje natychmiastową utratę ochrony kardiologicznej.
• Bezpieczeństwo: Rzeczywiste, uzasadnione powikłania są stosunkowo rzadkie (poniżej 10 proc.), a większość lęków napędza dezinformacja.

Przypis:

1. www.archivesofmedicalscience.com/196806.